DU LỊCH NHÌN TỪ PHIM ẢNH
Nhắc đến Thượng Hải, có lẽ nhiều người Việt Nam thuộc thế hệ khán giả trước đây vẫn còn nhớ bộ phim Bến Thượng Hải (1980) của Hong Kong. Hứa Văn Cường trong chiếc áo khoác dài, Phùng Trình Trình với chuyện tình nhiều ngang trái, Đinh Lực cùng những cuộc tranh giành quyền lực giữa một thành phố hoa lệ và đầy biến động đã trở thành những hình ảnh khó quên. Hồi đó, người ta xem phim không chỉ để theo dõi câu chuyện của các nhân vật mà còn để nhìn ngắm một Thượng Hải rất khác, với những con đường rộng, những tòa nhà kiến trúc phương Tây, bến cảng nhộn nhịp và một đời sống đô thị vừa sang trọng vừa có chút gì bí ẩn.
Có thể nhiều người trong chúng ta chưa từng đặt chân đến Thượng Hải vào thời điểm ấy, thậm chí cũng chưa nghĩ rằng một ngày nào đó mình sẽ đến thành phố này. Vậy mà qua từng tập phim, Thượng Hải cứ dần dần đi vào tâm trí, trở thành một địa danh có hình ảnh và cảm xúc riêng. Rồi nhiều năm sau, khi có dịp đứng bên bờ Hoàng Phố, nhìn những công trình kiến trúc dọc Bến Thượng Hải, người ta bỗng có cảm giác như đã từng đến đây từ lâu. Cảnh vật trước mắt là thật, nhưng trong lòng lại có thêm những hình ảnh cũ của một thời xem phim. Chuyến đi vì vậy không chỉ là dịp tham quan một thành phố nổi tiếng mà còn là cuộc gặp gỡ với những ký ức đã nằm lại trong tâm trí suốt mấy chục năm.
Hong Kong cũng là một trường hợp như vậy. Với nhiều thế hệ khán giả Việt Nam, Hong Kong không chỉ được biết đến qua sách báo hay những thông tin về một trung tâm thương mại quốc tế, mà còn qua những bộ phim truyền hình TVB từng rất được yêu thích trong thập niên 1980 và 1990. Những câu chuyện về cảnh sát, giang hồ, tình yêu, gia đình, thương trường đã đưa hình ảnh thành phố này đến gần với khán giả Việt Nam hơn. Người ta quen với những con phố đông đúc, những khu chung cư cũ, những tòa nhà cao tầng chen nhau, những bến cảng và nhịp sống đô thị gần như không bao giờ ngơi nghỉ.
Điều thú vị là dù chưa từng đến Hong Kong, nhiều người vẫn có cảm giác rất quen thuộc với thành phố này. Họ nhớ những con đường từng xuất hiện trong phim, những quán ăn nhỏ, những khu phố thương mại sáng đèn hay những cảnh quay bên bờ cảng Victoria. Có người muốn đến Hong Kong để đi dạo ở Tsim Sha Tsui, thử một món ăn từng thấy trên màn ảnh, ngồi uống trà trong một quán nhỏ giữa khu phố cũ hoặc đơn giản là đi qua những con đường mà các nhân vật trong phim từng đi qua. Có lẽ, điều họ tìm kiếm không chỉ là một thành phố để tham quan. Đó còn là một phần ký ức của tuổi trẻ, của những buổi tối ngồi trước màn hình tivi, chờ đợi từng tập phim và dõi theo số phận của những nhân vật mà mình yêu thích. Khi đến Hong Kong, họ muốn nhìn thấy thành phố bằng đôi mắt của người đang có mặt ở đó, nhưng đồng thời cũng muốn tìm lại một Hong Kong đã từng hiện diện trong trí tưởng tượng của mình.
Sau phim Hong Kong, làn sóng phim truyền hình Hàn Quốc tiếp tục tạo nên một sự thay đổi trong cách khán giả Việt Nam nhìn nhận và yêu thích những vùng đất xa xôi. Một thế hệ khán giả mới bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến Hàn Quốc thông qua phim ảnh, âm nhạc, thời trang và phong cách sống. Những bộ phim như Anh em nhà bác sĩ, Trái tim mùa thu hay Bản tình ca mùa đông không chỉ thu hút người xem bởi nội dung và diễn xuất của các nhân vật mà còn bởi những khung cảnh thiên nhiên rất đẹp, những con đường mùa thu, bờ biển lộng gió, ngôi làng yên bình và những hàng cây phủ đầy tuyết trắng.
Nếu phim TVB đưa người xem đến với một Hong Kong sôi động và nhiều màu sắc của đời sống đô thị, thì phim Hàn Quốc lại gợi lên một thế giới giàu cảm xúc hơn, nơi cảnh vật dường như cũng mang tâm trạng của con người. Những hàng cây đổi màu vào mùa thu, con đường vắng trong buổi chiều tuyết rơi hay một bờ biển lặng gió không còn đơn thuần là bối cảnh của câu chuyện. Qua cách thể hiện của điện ảnh, chúng trở thành những hình ảnh có khả năng lưu lại rất lâu trong lòng người xem.
Đảo Nami là một ví dụ khá tiêu biểu. Trước khi Bản tình ca mùa đông được phát sóng và tạo nên sức hút rộng rãi, nơi đây có thể chỉ là một hòn đảo nhỏ trong số nhiều địa điểm du lịch của Hàn Quốc. Nhưng sau thành công của bộ phim, hình ảnh đảo Nami đã được biết đến rộng rãi hơn, đặc biệt trong cộng đồng những người yêu thích phim truyền hình Hàn Quốc. Những hàng cây thẳng tắp, con đường phủ lá vàng vào mùa thu hay khung cảnh tuyết trắng vào mùa đông đã gắn liền với câu chuyện tình yêu của Joon-sang và Yu-jin. Nhiều du khách tìm đến đảo Nami không chỉ vì cảnh đẹp mà còn muốn tận mắt nhìn thấy nơi từng xuất hiện trong bộ phim mà họ yêu thích. Họ muốn đi trên con đường ấy, đứng dưới những hàng cây ấy, chụp một bức ảnh tại khung cảnh quen thuộc và thử cảm nhận không gian mà trước đây chỉ có thể nhìn thấy qua màn ảnh. Có thể nói, họ không chỉ đi du lịch Hàn Quốc mà còn muốn tìm lại một phần cảm xúc của mình qua một câu chuyện điện ảnh đã từng làm họ xúc động.
Từ những câu chuyện trên, có thể nhận ra rằng tình cảm của con người đối với một vùng đất không nhất thiết phải bắt đầu từ những chuyến đi thực tế. Đôi khi, người ta đã biết, đã yêu mến và có một sự gắn bó nhất định với một địa danh từ rất lâu trước khi có cơ hội đặt chân đến đó. Sự gắn bó ấy được hình thành qua những bộ phim, những câu chuyện, những nhân vật và những khung cảnh mà người xem đã tiếp nhận trong một khoảng thời gian dài.
Một thành phố có thể trở nên quen thuộc nhờ những bộ phim được chiếu đi chiếu lại. Một con đường có thể mang ý nghĩa đặc biệt chỉ vì từng xuất hiện trong một cảnh phim đáng nhớ. Một hòn đảo có thể trở thành điểm đến mơ ước vì gắn với một câu chuyện tình yêu mà người xem từng yêu thích. Những hình ảnh ấy, theo thời gian, không còn chỉ là hình ảnh trên màn ảnh mà đã trở thành một phần ký ức cá nhân, thậm chí là ký ức chung của cả một thế hệ. Điều đáng nói là khi đến những nơi ấy, mỗi người có thể có một cách cảm nhận khác nhau. Một du khách chưa từng xem Bản tình ca mùa đông có thể đến đảo Nami vì cảnh quan thiên nhiên, vì muốn tận hưởng không khí trong lành hay đơn giản là tham quan một địa điểm nổi tiếng. Nhưng với người từng yêu thích bộ phim, nơi ấy lại mang một ý nghĩa khác. Cùng một con đường, cùng một hàng cây, nhưng người này nhìn thấy cảnh đẹp, còn người kia nhìn thấy cả một câu chuyện và những cảm xúc đã từng gắn bó với mình. Cảnh vật không thay đổi, nhưng cách con người cảm nhận về cảnh vật thì có thể rất khác nhau.
Nhìn từ góc độ du lịch, hiện tượng này được gọi là Film-induced Tourism, có thể hiểu là du lịch được thúc đẩy bởi phim ảnh. Phim ảnh có khả năng đưa hình ảnh một địa danh đến với đông đảo công chúng, nhưng sức mạnh của nó không dừng lại ở việc giới thiệu cảnh đẹp hay tạo sự chú ý. Điều quan trọng hơn là phim ảnh có thể khơi gợi tình cảm, tạo nên sự liên tưởng và làm nảy sinh mong muốn được đến tận nơi để trải nghiệm.
Thông thường, khi lựa chọn một điểm đến cho kỳ nghỉ, người ta có thể nghĩ đến cảnh quan thiên nhiên, di sản văn hóa, ẩm thực, khí hậu, dịch vụ hay những hoạt động vui chơi giải trí. Nhưng đôi khi, lý do khiến một người quyết định đến một nơi lại bắt đầu từ một bộ phim mà họ từng xem. Họ có thể không biết nhiều về lịch sử của địa phương, chưa hiểu hết những giá trị văn hóa của vùng đất ấy, nhưng lại có một mong muốn rất rõ ràng là được nhìn thấy tận mắt nơi từng xuất hiện trong bộ phim mình yêu thích. Điều này cho thấy phim ảnh có ảnh hưởng nhất định đến cách con người hình dung và đánh giá một điểm đến trước khi thực sự đến đó. Những hình ảnh được thể hiện trên màn ảnh góp phần tạo nên hình ảnh điểm đến trong tâm trí công chúng, từ đó tác động đến sự quan tâm và lựa chọn du lịch.
Một bộ phim có thể khiến người ta biết đến một vùng đất, nhưng nếu câu chuyện đủ sức lay động, nó còn có thể khiến người ta nảy sinh tình cảm với vùng đất ấy. Và khi tình cảm đã hình thành, mong muốn được đến tận nơi để trải nghiệm cũng trở nên tự nhiên hơn. Tất nhiên, không phải bộ phim nào có cảnh quay đẹp cũng có thể tạo ra sức hút du lịch. Điều đó còn tùy thuộc vào mức độ phổ biến của bộ phim, sự yêu thích của khán giả đối với câu chuyện và nhân vật, khả năng ghi nhớ của những hình ảnh xuất hiện trên màn ảnh cũng như điều kiện thực tế của điểm đến. Một bộ phim có thể khơi gợi sự tò mò, nhưng để du khách thực sự lên đường, địa phương còn phải có khả năng đón tiếp, tổ chức các hoạt động tham quan và tạo ra những trải nghiệm tương xứng với sự mong đợi của họ.
Ở góc độ quản trị điểm đến du lịch, đây là một hướng khai thác khá đáng quan tâm. Trong bối cảnh các địa phương ngày càng chú trọng xây dựng thương hiệu du lịch và tìm kiếm những yếu tố tạo nên sự khác biệt, phim ảnh có thể trở thành một nguồn lực quan trọng. Một địa danh từng xuất hiện trong bộ phim nổi tiếng có thể được phát triển thành điểm tham quan, kết nối với các địa điểm ghi hình khác để hình thành tuyến du lịch theo dấu phim ảnh. Những câu chuyện phía sau bộ phim, bối cảnh quay, đời sống địa phương và những giá trị văn hóa liên quan cũng có thể được đưa vào hoạt động giới thiệu và trải nghiệm dành cho du khách.
Tuy nhiên, theo tôi, điều quan trọng không phải là biến một địa điểm thành nơi chụp ảnh hay tái hiện lại vài cảnh phim để thu hút khách. Nếu chỉ dừng ở việc tạo ra những điểm check-in, sức hấp dẫn ấy có thể nhanh chóng giảm đi khi trào lưu qua khỏi. Điều cần quan tâm hơn là làm sao kết nối được hình ảnh mà du khách đã biết qua phim ảnh với những giá trị thật của vùng đất. Khi đến một địa phương, ngoài việc tìm lại khung cảnh từng xuất hiện trên màn ảnh, du khách còn có thể tìm hiểu về lịch sử, văn hóa, con người, ẩm thực và đời sống thường ngày của cư dân nơi đó. Chính những trải nghiệm thực tế ấy mới giúp chuyến đi có thêm chiều sâu và để lại ấn tượng lâu dài.
Suy cho cùng, việc lựa chọn một điểm đến khi du lịch đôi khi không bắt đầu từ một tấm bản đồ, một cuốn cẩm nang du lịch hay một chương trình quảng bá. Nó có thể bắt đầu từ một buổi tối xem phim, từ một nhân vật mà mình yêu thích, từ một câu chuyện từng làm mình xúc động hay từ một khung cảnh đã lưu lại trong tâm trí suốt nhiều năm. Có những nơi chúng ta chưa từng đến nhưng lại có cảm giác rất thân quen. Có những con đường chưa từng đi qua nhưng khi đặt chân đến lại thấy như đã gặp ở đâu đó. Và cũng có những chuyến đi mà điều người ta mong đợi không hẳn là khám phá một vùng đất mới, mà là được nhìn thấy ngoài đời thực những gì mình từng yêu mến qua màn ảnh. Và những cuộc gặp gỡ tình cờ, không định trước cũng mang lại nhiều điều thú vị. Đây chính là món quà bất ngờ nhất khi chúng ta đi du lịch, khám phá. Con người không phải lúc nào cũng lên đường để kiếm tìm những điều hoàn toàn xa lạ. Đôi khi, họ đi chỉ để gặp lại một vùng đất mà trong ký ức mình đã từng đến rất nhiều lần. Khi ấy, chuyến đi không chỉ đưa con người đến một địa danh trên bản đồ, mà còn đưa họ trở về với một phần ký ức của chính mình.
