“Bên cầu dệt lụa” là một vở cải lương đẹp. Cái đẹp ấy không chỉ nằm trong câu chuyện tình giữa Quỳnh Nga và Trần Minh mà còn tỏa sáng từ những giá trị nhân nghĩa được gửi gắm qua từng lớp diễn. Nếu chỉ nhìn vở diễn như một mối tình trắc trở giữa cô tiểu thư khuê các và chàng trai nghèo hiếu học thì người xem mới chạm đến lớp vỏ bên ngoài. Đi sâu hơn sẽ thấy đây là câu chuyện về nhân nghĩa về lòng thủy chung về tình huynh đệ và về cách con người đối đãi với nhau bằng sự chân thành và trước sau như một. Chính vì vậy “Bên cầu dệt lụa” không chỉ làm khán giả rơi nước mắt trong rạp hát hay trước màn ảnh nhỏ mà còn đi vào đời sống tinh thần của người Nam Bộ như một bài học làm người.
Trong vở cải lương ấy Quỳnh Nga yêu Trần Minh không phải vì sự say mê nhất thời, cũng không phải vì lòng thương hại dành cho một chàng trai nghèo. Điều khiến nàng rung động là chí học là lòng tự trọng và nhân cách của chàng. Trần Minh nghèo. Trong mắt người đời chàng chỉ là kẻ “khố rách áo ôm” không xứng với một tiểu thư xuất thân danh giá. Nhưng Quỳnh Nga chưa bao giờ nhìn người mình yêu bằng tiền bạc hay địa vị. Nàng nhìn vào phẩm chất bên trong của một con người. Có thể nghèo nhưng không hèn. Có thể thiếu thốn nhưng không hề mất đi chí hướng.
Bởi vậy hình ảnh Quỳnh Nga quay tơ dệt lụa để giúp Trần Minh tiếp tục việc học đã trở thành một trong những biểu tượng đẹp nhất của vở diễn. Mỗi sợi tơ đều gửi gắm một niềm tin. Mỗi tấm lụa đều chất chứa một lớp nghĩa. Nàng dệt lụa không chỉ để bán lấy tiền mà còn dệt nên con đường tương lai cho người mình thương. Tình yêu từ đó không còn là lời hẹn ước mà hóa thành công việc hóa thành những tháng ngày tảo tần và hóa thành sự hy sinh lặng lẽ.
Đoạn Quỳnh Nga tiễn Trần Minh lên đường đi thi là một trong những lớp diễn giàu cảm xúc nhất của vở cải lương. Nàng trao cho chàng “gói hành trang chan chứa một thân tình” cùng “số bạc mọn” được chắt chiu sau bao ngày cực nhọc. Nàng còn gửi theo chiếc áo lụa “kết bằng tơ tâm sự” được dệt trong những đêm dài nhớ thương khi hình dung người mình yêu “co ro đốt lá” học bài giữa cảnh thiếu thốn. Chỉ vài hình ảnh ấy cũng đủ làm người xem nghẹn lòng. Gói hành trang chút bạc mọn chiếc áo lụa ngọn đèn khuya và bóng dáng người con gái lặng lẽ bên khung cửi đã trở thành biểu tượng của một tình yêu được nuôi dưỡng bằng sự hy sinh.
Chiếc áo lụa ấy không còn là vật để mặc. Nó đã trở thành hình hài của tình yêu. Trong từng đường tơ có những đêm Quỳnh Nga thức trắng có những ngày nàng chắt chiu từng chút và có cả niềm mong mỏi thầm lặng cho Trần Minh nên danh nên phận. Điều đáng quý là nàng chưa bao giờ xem sự hy sinh của mình như điều kiện để đòi hỏi sự đền đáp. Nàng chỉ mong chàng “nghĩ chút nghĩa tương tri” và xin cha mình “nhẹ điều ân oán”. Chính sự bao dung ấy làm cho hình tượng Quỳnh Nga trở nên đẹp một cách sâu sắc. Dù phải chịu nhiều ngăn trở bởi lễ giáo và gia đình nàng vẫn giữ trọn chữ hiếu mà không đánh mất chữ tình. Nàng cho đi bằng cả tấm lòng mà không cần nhắc đến những điều mình đã làm.
Ở Quỳnh Nga cải lương Nam Bộ đã xây dựng một hình tượng người phụ nữ vừa gần gũi vừa cao đẹp. Nàng chịu thương chịu khó bền lòng kín đáo nhưng không hề yếu đuối. Nàng dám bước ra khỏi khuê phòng để dựng quán bên cầu. Nàng dám tự mình làm lụng nuôi người mình thương ăn học. Nàng cũng dám chấp nhận điều tiếng để giữ trọn chữ tình. Cái dám ấy không xuất phát từ sự bồng bột mà từ niềm tin vào nhân nghĩa. Quỳnh Nga hiểu mình đang bước ra ngoài những khuôn phép quen thuộc nhưng nàng cũng hiểu rằng có những giá trị còn lớn hơn khuôn phép. Đó là nghĩa tri kỷ là sự nâng đỡ nhau trong lúc khó khăn và là niềm tin vào phẩm giá của con người.
Nhưng “Bên cầu dệt lụa” không chỉ kể một chuyện tình. Giá trị lớn của vở cải lương còn nằm ở cách làm sáng chữ tình và bồi đắp chữ nghĩa qua tình huynh đệ giữa Trần Minh và Nhuận Điền. Nếu Quỳnh Nga dệt lụa bằng tình yêu thì Nhuận Điền gìn giữ cho Trần Minh ký ức của một thời cơ cực. Nhờ nhân vật này người xem hiểu rằng đời người không chỉ có nghĩa với người mình yêu mà còn phải có nghĩa với bạn bè với anh em và với những người đã cùng mình đi qua những tháng ngày gian khó.
Cảnh Trần Minh mời Nhuận Điền chén rượu nơi quán đầu làng là một trong những lớp diễn giàu ý nghĩa nhất của vở cải lương. Đó không phải chén rượu nơi phủ quan cũng không phải tiệc rượu giữa chốn vinh hoa. Chỉ là chén rượu nơi quán nghèo. Thế nhưng Trần Minh vẫn nói “rượu quán nghèo mà nồng nàn hương vị” rồi mong mượn “chén rượu ngày xưa” để giữ trọn nghĩa cũ. Chỉ vài câu ngắn đã gợi lên cả một triết lý sống. Rượu có thể đơn sơ nhưng nghĩa tình thì đậm. Quán có thể nghèo nhưng ký ức trong đó không gì thay thế được.
Điều làm người xem xúc động hơn cả là khi ấy Trần Minh đã đỗ đạt đã khoác áo Trạng Nguyên và bước vào con đường công danh mà bao người hằng mơ ước. Thế nhưng trước mặt Nhuận Điền chàng không muốn đứng ở vị thế của người thành đạt. Chàng cởi áo Trạng Nguyên rồi mặc lại chiếc áo cơ hàn để tìm người bạn cũ. Hành động ấy không chỉ cho thấy sự khiêm nhường mà còn là một cuộc trở về. Trở về với con người của những ngày chưa có gì trong tay. Trở về với quãng đời nghèo khó đã nuôi lớn chí hướng. Trở về với người đã biết mình từ thuở trắng tay.
Áo Trạng Nguyên là biểu tượng của công danh. Áo cơ hàn là biểu tượng của ký ức. Khi Trần Minh cởi chiếc áo vinh hiển để khoác lại chiếc áo của những ngày gian khó vở cải lương đã gửi gắm một bài học thật sâu sắc. Người còn nhớ chiếc áo nghèo mới xứng đáng mặc chiếc áo sang. Người còn nhớ ngày tiễn biệt mới xứng đáng đón ngày vinh quy. Người còn biết nâng chén rượu quê mời bạn cũ mới thật sự là người thành đạt. Công danh sẽ chỉ còn là cái vỏ nếu làm cho con người quên mất nghĩa xưa. Chỉ khi giữ được tấm lòng cũ công danh mới có hồn.
Đến đây chữ nghĩa trong “Bên cầu dệt lụa” đã vượt lên trên chữ tình. Với Quỳnh Nga Trần Minh giữ trọn nghĩa thủy chung. Với Nhuận Điền chàng giữ trọn nghĩa tri kỷ. Một người dệt lụa để nuôi chí lớn cho người mình yêu. Một người lặng lẽ đồng hành qua những tháng ngày cơ cực. Một bên trao chiếc áo lụa. Một bên nhận chén rượu quê. Hai hình ảnh ấy soi sáng cho nhau và cùng làm nên hồn cốt nhân nghĩa của toàn bộ vở diễn.
Tấm lụa Quỳnh Nga dệt là tình yêu được kết nên bằng sự hy sinh. Chén rượu Trần Minh dành cho Nhuận Điền là nghĩa tri kỷ được rót đầy bằng ký ức. Tấm lụa nhắc con người biết nâng đỡ nhau khi hoạn nạn. Chén rượu nhắc con người biết nhớ về những ai đã cùng mình đi qua cảnh nghèo. Một bên dệt nên chữ tình. Một bên vun đắp chữ nghĩa. Chính tình và nghĩa ấy đã làm cho “Bên cầu dệt lụa” không chỉ là một vở cải lương để thưởng thức mà còn là một bài học để sống.
Từ những vở cải lương như “Bên cầu dệt lụa” người nông dân Nam Bộ học cách hiểu đời và học cách sống cho phải nghĩa. Họ có thể không học nhiều sách vở cũng không thuộc những lời dạy cao xa nhưng lại thấm đạo làm người từ ruộng đồng bến nước từ cha mẹ, xóm làng và từ những đêm ngồi nghe cải lương. Với họ cải lương không chỉ là niềm vui sau một ngày lao động nhọc nhằn mà còn là ngôi trường nuôi dưỡng nhân cách.
Người nông dân yêu cải lương vì nhìn thấy chính cuộc đời mình trong từng lớp diễn. Có cái nghèo bị coi thường nhưng không đánh mất phẩm giá. Có người phụ nữ âm thầm hy sinh mà không một lời kể công. Có chàng trai nghèo ôm chí lớn nhưng chưa bao giờ quên nghĩa cũ. Có người bạn nghèo đáng quý hơn mọi chén rượu sang. Những điều ấy gần gũi với cuộc sống của họ vì chính họ cũng đi qua những tháng ngày vất vả cũng biết thế nào là chắt chiu là nhớ ơn và là sống vì tình nghĩa.
Điều đặc biệt của cải lương là không áp đặt đạo lý bằng những lời giáo huấn khô cứng. Đạo lý hiện lên từ tiếng đờn từ câu vọng cổ từ nước mắt của nhân vật và từ những số phận khiến người xem nhận ra hình bóng của chính mình. Có những lời răn dạy đọc rồi sẽ quên. Nhưng hình ảnh Quỳnh Nga trao chiếc áo lụa hay Trần Minh cởi áo Trạng Nguyên để tìm bạn cũ thì vẫn ở lại rất lâu trong lòng người xem. Không ai bắt phải nhớ nhưng cũng không ai dễ dàng quên được.
Từ sân khấu những bài học ấy theo con người trở về mái nhà ra cánh đồng xuống bến sông rồi đi vào từng câu chuyện của mỗi gia đình. Người mẹ kể chuyện Quỳnh Nga để dạy con gái biết yêu thương mà vẫn giữ gìn phẩm giá. Người cha nhắc chuyện Trần Minh để dạy con trai dù nên danh cũng không được quên nghĩa cũ. Người già kể chuyện Nhuận Điền để nhắc con cháu rằng giàu sang mà quên bạn thì không còn đáng trọng.
Nói cho cùng nhân nghĩa không chỉ là một đức tính mà là cội rễ trong cách sống của người Nam Bộ. Người ta thường nhắc đến sự hào sảng sự rộng rãi và tính phóng khoáng của vùng đất này. Điều đó đúng nhưng vẫn chưa đủ. Gốc rễ của sự hào sảng chính là nhân nghĩa. Người Nam Bộ sẵn sàng chia nhau bát cơm giúp nhau khi hoạn nạn cưu mang người lỡ bước quý trọng người thủy chung và khinh ghét kẻ bạc tình. Tất cả đều bắt đầu từ một điều rất giản dị. Sống với nhau phải có nghĩa, có tình.
Nếu không có nhân nghĩa thì sự hào phóng chỉ là một cảm xúc nhất thời. Có nhân nghĩa thì cho đi trở thành lẽ sống. Nếu không có nhân nghĩa thì sự rộng rãi chỉ là tính cách. Có nhân nghĩa thì sự rộng rãi trở thành đạo lý của xóm làng. Bởi vậy điều làm nên vẻ đẹp của người Nam Bộ không chỉ là sự cởi mở mà còn là tấm lòng luôn biết nhớ biết thương và biết đỡ nâng nhau trong lúc khó khăn.
Chính cải lương Nam Bộ đã gìn giữ và bồi đắp cội rễ ấy qua nhiều thế hệ. Trên sân khấu người nghèo không hề thấp kém nếu biết sống có nghĩa. Người giàu cũng không đáng kính nếu bạc tình bạc nghĩa. Người thành đạt chỉ thật sự đáng quý khi vẫn nhớ đến những người đã cùng mình đi qua những ngày gian khó. Người phụ nữ đẹp không phải vì nhan sắc mà vì lòng nhân hậu vì sự thủy chung và vì sức chịu đựng bền bỉ. Cải lương đặt phẩm giá con người ở cách sống chứ không ở tiền tài hay quyền thế.
“Bên cầu dệt lụa” là minh chứng rõ ràng cho điều đó. Vở diễn không chỉ kể một câu chuyện tình mà còn nói rằng yêu thương phải biết hy sinh. Vở diễn cũng không chỉ kể chuyện đỗ đạt mà còn nhắc rằng thành công phải biết nhớ người đã nâng đỡ mình. Nhân vật Nhuận Điền tuy không phải trung tâm của câu chuyện nhưng lại làm sáng lên giá trị thiêng liêng của tình bạn và tình huynh đệ. Mọi chi tiết cuối cùng đều gặp nhau ở một chữ nghĩa.
Người nông dân Nam Bộ tiếp nhận những bài học ấy rất tự nhiên. Họ không gọi đó là triết lý nhưng lại sống đúng như những gì triết lý ấy hướng đến. Họ không viết thành sách nhưng truyền lại cho con cháu bằng lời ăn tiếng nói bằng nếp sống trong gia đình và bằng những câu vọng cổ vang lên từ chiếc máy hát cũ. Một đứa trẻ lớn lên trong không gian ấy có thể chưa học nhiều chữ nhưng vẫn hiểu rằng phụ tình là điều đáng trách quên bạn là điều đáng chê và quên người từng chia với mình củ khoai củ sắn là điều không phải đạo.
Đó cũng là cách cải lương giáo dục con người bằng cảm xúc. Vở diễn không bảo người ta phải sống thế nào mà khiến người ta tự nhận ra điều nên làm. Người xem thương người thủy chung ghét kẻ phụ tình quý người nghèo có chí và không trọng kẻ giàu mà khinh người. Những cảm xúc ấy lặng lẽ bồi đắp tâm hồn rồi dần trở thành nếp nghĩ và nếp sống. Con người từ đó biết ngại khi sống bạc nghĩa và biết tự nhắc mình phải sống cho đàng hoàng.
Đó chính là chiều sâu của cải lương Nam Bộ. Sân khấu không chỉ phản chiếu cuộc đời mà còn góp phần uốn nắn cuộc đời. Cải lương giúp người bình dân tin rằng nghèo vẫn có thể sống đẹp ít học vẫn có thể hiểu lẽ đời và không giàu sang vẫn có thể giữ trọn phẩm giá. Phẩm giá ấy không nằm ở địa vị hay của cải mà nằm ở lòng biết ơn ở sự thủy chung ở tình thương và ở chữ nghĩa dành cho nhau.
Có lẽ vì vậy người Nam Bộ yêu cải lương bằng một tình cảm rất bền. Họ tìm đến sân khấu không chỉ để thưởng thức một vở diễn mà còn để soi lại chính mình. Họ khóc cùng nhân vật rồi mang những giọt nước mắt ấy trở về cuộc sống thường ngày như một lời nhắc phải sống cho tử tế. Sau tiếng đờn và câu vọng cổ điều còn đọng lại không phải là bi kịch hay nước mắt mà là lời nhắn nhủ rất giản dị. Làm người phải biết sống có trước có sau _ Duc Pham
