VỀ ĐIỆN BIÊN
(Duc Pham, tháng 5, 2025)
_________
“Nếu Tổ quốc là tình yêu bất tử
Là gia tài truyền lại của ông cha
Là cội nguồn vô tận của thơ ca
Thì biên giới – nơi bắt đầu Tổ quốc”
(Vũ Hiệp Bình)
Điện Biên là một tỉnh biên giới miền núi vùng Tây Bắc Việt Nam, cách thủ đô Hà Nội hơn 500km, có đường biên giáp với hai quốc gia Lào và Trung Quốc, là tỉnh mới được thành lập sau khi tách ra từ tỉnh Lai Châu cũ vào năm 2003, với thủ phủ hôm nay là thành phố Điện Biên Phủ. Điện Biên trước đây có tên gọi là Mường Thanh. Mường Thanh hay Mường Then trong ngôn ngữ dân tộc Thái có nghĩa là “Xứ Mường Trời”, gắn liền với huyền thoại lập quốc của tộc người Thái và đây cũng là khu vực phát tích của nhiều ngành Thái của cả Đông Nam Á. Còn Điện Biên hay Phủ Điện Biên, là địa danh chính thức xuất hiện từ thời vua Thiệu Trị vào năm 1841, gồm đất của ba châu Ninh Biên, Tuần Giáo và Lai Châu gộp lại, mang một ý nghĩa vô cùng hay và đẹp: “Miền biên cương vững chắc”.
Hôm nay, dù bạn từ Lai Châu xuống, từ Tuần Giáo lên, hay từ Lào Cai sang, thành phố Điện Biên này luôn đón chào lữ khách bằng sự tươi mát dạt dào nống ấm của cánh đồng Mường Thanh lộng gió và đầy nắng. Đã từ lâu, Mường Thanh là vùng đồng bằng tốt tươi được tắm tưới bởi nguồn nước giàu phù sa sông Nậm Rốm, ngày đêm vỗ về. Từ cánh đồng Mường Thanh được bao bọc bởi những rặng núi cao, những hạt gạo Điện Biên thơm ngon đã đi khắp nơi. Mường Thanh, Điện Biên luôn là vùng đất trù phú, được ngợi ca nhiều nhất trên bản đồ văn hoá vùng Tây Bắc Việt Nam.
Điện Biên hiện là ngôi nhà chung của 19 dân tộc anh em sinh sống, trong đó dân tộc Thái chiếm hơn 35 % dân số toàn tỉnh, đứng hàng thứ hai sau dân tộc H’Mong 38% và trước dân tộc Kinh 17 %. Dân tộc Thái ở Việt Nam là một tộc người vô cùng chăm chỉ, hiền lành, tài hoa và thú vị. Văn hoá ứng xử với núi rừng, với sông suối của người Thái là kho tàng di sản văn hoá, là tri thức bản địa cần được gìn giữ và phát huy, trong đó kỹ thuật canh nông với kinh nghiệm đắp phai, đào mương và bắc máng để lấy nước làm ruộng và trồng hoa màu là chiều khoá để mùa màng bội thu, để cuộc sống người dân được dễ dàng hơn.
Với sự cần cù trong lao động, kết hợp với kỹ thuật nông nghiệp truyền thống được người xưa truyền lại, người Thái tại Việt Nam đã làm nên những cánh đồng lúa xanh thằm mượt mà, mang lại những hạt gạo ngon dẻo, nức tiếng khắp vùng. “Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc” giờ đây không chỉ là bốn “Mường”, nơi tập trung nhiều người Thái sinh sống mà còn là bốn vựa lúa lớn của vùng Tây Bắc. Đây không chỉ là niềm tự hào của người Thái ở Mường Thanh, Yên Bái, Lai Châu hay Phù Yên. Đây còn là sự vinh danh về thành tựu kinh tế của người Thái vùng Tây Bắc, góp phần đáng kể vào bức tranh đời sống xã hội đầy sắc màu của các cộng đồng dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam.
Nếu như trước đây, đến được với Điện Biên là phải trải qua những chuỗi nhọc nhằn bởi đường dốc ngoằn ngoèo cùng đèo cao hiểm trở, trong đó đáng ngại nhất là đèo Pha Đin, nơi “chị gánh anh thồ”. Còn bây giờ, đường xá được rộng mở hơn, nên những chuyến xe xuôi ngược Điện Biên trở nên dập dìu hơn, và đặc biệt là với những chuyến bay thằng từ Hà Nội và Sài Gòn, đường đến Điện Biên càng trở nên dễ dàng hơn, và tình yêu dành cho mảnh đất Điện Biên “bùn, máu và hoa” càng trở nên sâu nặng, khi cả nước hướng về lễ kỷ niệm 70 năm chiến thắng vẻ vang của dân tộc, với những di tích lịch sử luôn in đậm trong ký ức của những người dâng hiến cả thanh xuân của mình cho “hoa mơ lại trắng, vườn cam lại vàng”.
Với những tâm hồn thích xê dịch và khám phá vẻ đẹp của thiên nhiên, hãy đến Điện Biên vào tháng 3. Đây là thời điểm đất trời Điện Biên bắt đầu chuyển mùa, từ mùa đông lạnh buốt sang mùa xuân sang ấm nồng. Đây cũng là lúc hoa ban bắt đầu bung cánh, khoe vẻ đẹp nền nã vốn có của mình. Từ trên các sườn đồi và trong các tuyến đường chính trong thành phố ở Điện Biên, hoa ban nở làm lòng người càng thêm xuyến xao trước vẻ đẹp tinh khôi của núi rừng. Nhọc nhằn vươn lên từ đá núi, hoa ban đã đi vào đời sống văn hoá tinh thần của các dân tộc anh em vùng núi Tây Bắc.
Nếu bạn muốn sống lại ký ức lịch sử, tháng 5 là dịp thích hợp nhất. 70 năm trôi qua và chiến tranh đã lùi xa khi chiến trường xưa nay chỉ còn là những di tích nằm trầm mặc với thời gian, nhưng ta vẫn được nghe những câu chuyện lịch sử, những chiến công oanh liệt của những ngày tháng hào hùng năm xưa. Điện Biên cũng là tỉnh giàu tiềm năng về du lịch, đặc biệt là du lịch về nguồn, gắn liền với những công trạng khai phá, giữ gìn bờ cõi trong lịch sử Điện Biên, đặc biệt là tinh thần yêu nước nồng nàn khi “Thân ngã xuống thành đất đai Tổ quốc / Hồn bay lên hoá sinh khí quốc gia”, cùng những địa danh lịch sử đi vào huyền thoại hôm nay như Mường Phăng, Mường Thanh, Hồng Cúm, Him Lam…
Nếu bạn thích cảm giác được hoà mình vào không gian sắc thu mùa vàng của vùng Tây Bắc, tháng 9 là thời điểm tốt nhất để khám phá Điện Biên, khi những thửa ruộng bậc thang vàng óng ả lưng chừng núi đồi bồng bềnh giữa thung mây, làm xuyến xao bao trái tim của những kẻ lữ hành. Nhưng hãy nhớ rằng, với Điện Biên thì mùa nào cũng đẹp. Vẻ đẹp của Điện Biên không chỉ đến từ hoa lá, sông suối, đất trời. Điện Biên đẹp vì lòng người Điện Biên đẹp, đẹp với quá khứ hào hùng, đẹp với nghĩa tình anh em, hướng về một Điện Biên vững sáng, vươn lên từ trong khó nhọc. Chỉ khi được đặt chân lên vùng đất biên giới này, ta mới có thể cảm nhận trọn vẹn cái nghĩa tình của người đến từ miền xuôi, hay cái hay cái đẹp của các anh em dân tộc thông qua các điệu múa làn ca cùng các món ngon truyền thống, để hiểu rằng vì sao “vành hoa đỏ” và “thiên sử vàng” vinh danh Điện Biên hôm qua, hay “ba Thái đồng tình” hôm nay luôn được triệu người nhắc nhớ.
Vào những ngày cuối tháng 4, khi những áng mây trắng còn chầm chậm trôi trên cánh đồng Mường Thanh xanh thẵm bên dòng Nậm Rốm huyền thoại, chúng tôi tìm đường về A Pa Chải. Từ thành phố Điện Biên, theo quốc lộ 12, xe hướng về thị trấn Mường Chà, đường dài khoảng 55km. Sau khi quẹo trái tại ngã ba có cửa hàng Điện Máy Xanh nằm cạnh sân vận động, chúng tôi bắt đầu bước vào tỉnh lộ 131. Đây là một cung đường ngoằn ngoèo, khi dốc càng cao, khi cua càng khúc khuỷu hơn sau những vòng quay của bánh xe. Thật ra, núi đồi nơi đây không cao lắm nhưng sau mỗi khúc quanh lại hiện ra một khung cảnh núi đồi khác nữa, khiến cho chúng ta cảm giác như chuyến đi mới được bắt đầu.
Càng lên cao, ta có cảm giác như mây trời đang ở rất gần, có thể choàng vào nhau, cùng kể nhau nghe những câu chuyện đời. Đường tỉnh lộ vắng, thỉnh thoảng có vài xe khách 29 chỗ cũ, chở đầy người và hàng hoá từ Điện Biên lên, tiếng động cơ phát ra nghe trình trịch nặng. Ngang qua sông Nậm Chim nơi có Thuỷ điện Mường Mơn với công suất 22 MW sắp hoàn thành, xa xa là bản làng của người dân tộc Mông và Thái cùng những nương rẫy xanh rì. Nhưng ấn tượng nhất vẫn là mây. Mây vương trên những ngọn núi cao, mây bay bồng bênh cùng gió, mây nối chân nhau chạy tận cuối trời. Xe ngang qua huyện Nậm Pồ, rồi tới huyện Mường Chà, cuối cùng cũng đến được huyện Mường Nhé, đường dài khoảng 150km.
Từ trung tâm huyện Mường Nhé, sáng hôm sau chúng tôi tiếp tục chuyến đi, hướng về xã Sín Thầu, nơi có đồn biên phòng A Pa Chải, để làm thủ tục tham quan cột mốc số 0. Cung đường này dài gần 60km, đường khá vắng xe, với cảnh sắc núi rừng Tây Bắc nên thơ, có hoa màu trắng nhỏ li ti nở ven đường rừng, có nắng vàng như mật trải những vết dài phía trước, và có cả những háo hức chờ mong của những lữ khách đường xa. Phải nói ngay rằng, cung đường này quá đẹp, với núi non hùng vĩ, với mây vờn suối lượn, với những bản làng người Hà Nhì chen lẫn giữa màu xanh bất tận của đại ngàn. Cuối cùng, sau hơn một giờ ba mươi phút, chúng tôi có mặt tại Đồn biên phòng A Pa Chải.
A Pa Chải trước đây là bản cực Tây trên đất liền của miền Bắc Việt Nam. Năm 2002, bản Tá Miếu được thành lập trên cơ sở tách ra từ bản A Pa Chải, để giờ đây Tá Miếu là bản cực Tây của Tổ quốc. A Pa Chải cũng là tên của đồn biên phòng, với nhiệm vụ quản lý đường biên giới thuộc hai cạnh Việt – Lào và Việt – Trung, với tổng chiều dài hơn 40km với 16 cột mốc biên giới. Nếu như trước đây, để leo được lên mốc số 0 bạn phải đến bản Tá Miếu và bắt đầu con đường bộ dài khoảng 9km, qua những đồi cỏ tranh và rừng rậm thì bây giờ, đường lên mốc số 0 không còn bắt đầu từ bản Tá Miếu nữa, mà đi sâu hơn vào bên phía trong.
Công trình đường tuần tra biên giới (đoạn A Pa Chải – Tả Long San) lên mốc giao điểm đường biên giới ba nước dài khoảng 9km, trong đó hơn 4km dài là đường bê tông, gần 4km dài nữa là đường đi bộ, và gần một km cuối cùng là những bậc thang có tay vịn để lên mốc. Đoạn cuối khoảng 4km của hành trình chinh phục là khu vực rừng già biên giới. Đường hẹp, dốc đứng, một bên là vách núi còn bên kia là thung lũng thăm thẳm sau, nhiều chỗ cây cối đổ ngang, chặn cả lối đi. Nếu bạn đi xe máy, bạn phải tập trung cao độ, và tay lái phải vững vàng. Cuối cùng, một cầu thang với 541 bậc giúp bạn lên tới đỉnh núi, để tay mình chạm vào cột mốc số 0, trong niềm vui xúc động vỡ oà. Cột mốc số 0 này được làm bằng đá hoa cương, có ba mặt gắn quốc huy của ba quốc gia Việt Nam – Lào – Trung Quốc, hoàn thành vào tháng 7 năm 2005. Từ đỉnh núi Khoan La San cao 1.846 mét hiện ra trước mắt là cả một dải biên cương hùng vĩ quá đỗi yên bình, lòng mỗi chúng ta dâng lên một cảm xúc đặc biệt, khó diễn tả bằng lời.
Trong tâm khảm của mỗi công dân nước Việt, mỗi vùng đất trên bản đồ hình chữ S này đều có vẻ đẹp riêng, nhưng vẻ đẹp của những điểm cực tiền tiêu, của những nơi đầu sóng ngọn gió luôn mang lại sức cuốn hút vô cùng đặc biệt. Với mỗi người dân Việt, tình yêu Tổ quốc mà cụ thể là tình yêu biên giới, từ Ải Nam Quan đến Mũi Cà Mau, luôn là tình yêu thiêng liêng nhất, và không gì có thể lay chuyển được. Mỗi dòng suối, con sông, ngọn núi nơi biên cương đất Việt luôn là một phần không thể tách rời của Tổ quốc mến yêu, luôn là tài sản vô giá mà các bậc tiền nhân để lại. Những chiến binh muôn đời muôn kiếp thay phiên nhau gìn giữ, và truyền mệnh lệnh thiêng liêng này cho muôn thế hệ con cháu đời sau.
Ở vùng biên giới cực Tây này, không chỉ có những người lính biên phòng mà còn có những người dân tộc cùng chung tay bảo vệ từng tấc đất biên cương của Tổ quốc. Họ chính là những người Hà Nhì kiên gan cùng nắng gió, sắt son một lòng cùng bộ đội biên phòng gìn giữ từng phiên dậu, bờ lau. Dân tộc Hà Nhì có nhiều tên gọi khác nhau như U Ní, Xá U Ní. Họ sinh sống dọc theo biên giới các nước trong khu vực Đông Nam Á lục địa, nơi có những cánh rừng nguyên sinh và ven theo những dòng sông. Một trong những con đường đưa người Hà Nhi đến Việt Nam là theo dòng chảy sông Đà. Vài thế kỷ trước, những người Hà Nhì đầu tiên in dấu chân trên lãnh thổ Việt Nam, đánh dấu sự di cư men theo dòng chảy này. Ban đầu, họ quần tụ tại khu vực những cánh rừng nguyên sinh đầu nguồn sông Đà, sau đó họ dần tiến theo các nhánh của dòng sông và các suối nhỏ, đi tìm những vùng đất thuận lợi, dựng bản lập làng, mở đất định cư sinh sống.
Ngày nay, dân tộc Hà Nhì sống tập trung tại hai huyện Bát Xát, Lào Cai và Mường Tè, Lai Châu. Sự xuất hiện của dân tộc Hà Nhì trên lãnh thổ Việt Nam rồi trở thành là một trong 54 dân tộc anh em đã góp phần làm phong phú thêm những nét đặc sắc cho bức tranh văn hoá Việt Nam. Trải qua bao gian khó, dân tộc Hà Nhì hiện vẫn duy trì bản sắc văn hoá riêng biệt của dân tộc mình. Đó là Tết cổ truyền, Tết mùa mưa, Lễ cúng rừng thiêng, trang phục sặc sỡ, ẩm thực độc đáo, cùng các làn điệu dân ca dân vũ mang tính cộng đồng cao.
Với Điện Biên, dân tộc Hà Nhì là một trong những dân tộc đầu tiên sinh sống trên vùng đất này. Người Hà Nhì ở huyện Mường Nhé, Điện Biên hiện sinh sống ở Sín Thầu, Chung Chải, Sen Thượng và Leng Su Sìn. Sín Thầu là một xã biên giới vùng cao với gần hai ngàn người dân sinh sống, trong đó người Hà Nhì chiếm khoảng 95% dân số toàn xã. Trước kia, Sín Thầu từng được xem là đại bản doanh của cây thuốc phiện. Thuốc phiện đã làm cho dân bản trở nên lười biếng, làm cho nương rẫy bỏ hoang, làm cho nghèo đói bủa vây khắp bản làng. Giờ đây, cuộc sống của người dân xã Sín Thầu đã đổi thay.
Trên đường vào Sín Thầu, nếu có thời gian, hãy dừng lại Đồn Biên phòng Leng Su Sìn, thắp nén hương cho anh hùng liệt sĩ Trần Văn Thọ tại khu tưởng niệm. Với những người dân ở mảnh đất biên giới Leng Su Sìn, câu chuyện về Trần Văn Thọ và công lao của anh đối với đồng bào dân tộc nơi đây vẫn luôn được nhắc tới. Vượt qua bao khó khăn và thử thách, người chiến sĩ ấy đã để lại trong lòng người Hà Nhì những ân tình trọn vẹn khó phai. Vốn là vùng chuyên trồng cây thuốc phiện cùng với văn hoá hút thuốc phiện tồn tại từ lâu đời, thật khó để người dân tộc Hà Nhì nơi đây thay đổi lối sống và tập tục vốn hằn sâu trong tâm thức của nhiều thế hệ.
Vậy mà, người chiến sĩ ấy đã không quản ngại bao gian khổ hiểm nguy, vào sinh ra tử chốn rừng thiêng nước độc, cùng đồng bào dân tộc vừa bảo vệ biên cương, vừa chăm lo cuộc sống cho người dân. Lo cho từng bữa ăn, lo cho từng tấm áo, lo cho từng giấc ngủ cho người dân…không chỉ là nhiệm vụ mà còn là sứ mệnh của người lính biên phòng mang tên Trần Văn Thọ. Nhưng với tôi, điều cao quý nhất là việc ông đã xây trường dựng lớp, mang những con chữ về cho đồng bào. Việc mở mang tri thức giúp người dân tộc Hà Nhì trở nên hiền lành, chân tình và hợp tác hơn, nhưng quan trọng nhất là người Hà Nhì biết cách giữ gìn và lan toả văn hoá dân tộc càng xa hơn.
Giờ đây, dòng suối Păng Pơi đêm ngày vẫn chảy và cuộc sống của người Hà Nhì nay đã khác xưa rất nhiều, nhưng tình cảm của người Hà Nhi ở vùng biên giới này dành cho lực lượng bộ đội biên phòng vẫn không hề đổi thay. Với người Hà Nhì, công lao của người chiến sĩ Trần Văn Thọ cao như núi, rộng như sông và đó là lý do vì sao người Hà Nhì ở Leng Su Sìn đã xem ông là một vị Thần Hoàng. Nơi ông yên nghỉ, giờ dân bản gọi đồi Ông Thọ. Tên ông giờ được đặt cho một con đường ở trung tâm thành phố Điện Biên. Có thể nói, hành trình mà những người lính biên phòng đã và đang trải qua thật sự là hành trình cao cả nhằm gìn giữ bình yên và gieo mầm cuộc sống nơi biên cương, đúng với tinh thần của bộ đội biên phòng: “Đồn là nhà, biên giới là quê hương, đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt”.
Hành trình chinh phục A Pa Chải chỉ là một trong những trải nghiệm thú vị cho một lần đến Điện Biên, một lần đến với vùng biên giới cực Tây của Tổ quốc Việt Nam. Dù là một cung đường xa xôi, xuyên qua đại ngàn mênh mông, nhưng đó một hành trình tràn đầy năng lượng tích cực đến từ thiên nhiên và từ sự mến khách đường xa của những chủ nhân nơi miền biên viễn. Biên cương dù lắm xa xôi và còn nhiều gian khó, nhưng biên cương vô cùng gần gũi trong trái tim của mỗi chúng ta, khi biên cương gắn với tình yêu dân tộc, lòng tự hào Tổ quốc và sự hi sinh cao cả của quân và dân vùng biên giới. Về với A Pa Chải không chỉ nhằm chinh phục điểm cực xa xôi của Tổ quốc mà còn là hành trình dành cho mỗi công dân đất Việt giúp họ thêm yêu Tổ quốc mình, đặc biệt là dành những tình cảm nồng ấm và lòng tri ân sâu sắc cho những người lính biên cương đêm ngày gìn giữ sự yên bình cho Tổ quốc mến thương.
“Ai lên biên giới cho lòng ta theo với
Về với ngàn lau chỉ trắng có một mình
Những ngàn lau đứng canh cho bờ cõi
Suốt một đời cùng với gió giao tranh”.
(Lau biên giới – Chế Lan Viên)
