Người Chăm là một trong 54 dân tộc của Việt Nam và là cộng đồng kế thừa trực tiếp di sản của nhà nước cổ Champa, một vương quốc từng tồn tại dọc dải duyên hải miền Trung trong gần một thiên niên kỷ. Trong tiến trình lịch sử Đông Nam Á, Champa không chỉ là một thực thể chính trị mà còn là một trung tâm giao lưu văn hóa và thương mại quan trọng trên tuyến hàng hải nối liền Ấn Độ Dương với Biển Đông. Trải qua nhiều thế kỷ, người Chăm đã tiếp nhận và sáng tạo nên một nền văn hóa đặc sắc, thể hiện qua hệ thống đền tháp, nghệ thuật điêu khắc, chữ viết, tôn giáo, tín ngưỡng và nhiều giá trị xã hội còn được bảo lưu đến ngày nay.
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Việt Nam có 178.948 người Chăm, tập trung chủ yếu tại các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, An Giang, Đồng Nai, Tây Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh. Mặc dù cùng có chung nguồn gốc lịch sử, người Chăm hiện nay được chia thành ba cộng đồng tôn giáo với những đặc điểm văn hóa riêng. Cộng đồng Chăm Bà La Môn cư trú chủ yếu tại Ninh Thuận và Bình Thuận, chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo nhưng đã bản địa hóa qua nhiều thế kỷ, kết hợp với tín ngưỡng dân gian và chế độ mẫu hệ truyền thống.
Cộng đồng Chăm Bà Ni cũng sinh sống chủ yếu tại hai địa phương này, chịu ảnh hưởng của Hồi giáo nhưng đồng thời vẫn duy trì tục thờ cúng tổ tiên, nhiều nghi lễ truyền thống và các tập quán văn hóa của người Chăm. Trong khi đó, cộng đồng Chăm Islam tập trung nhiều tại An Giang và một số tỉnh Nam Bộ, theo Hồi giáo Sunni với sự ảnh hưởng từ Malaysia, Indonesia và Campuchia. Mặc dù có sự khác biệt về tôn giáo và nghi lễ, cả ba cộng đồng vẫn chia sẻ nhiều giá trị văn hóa chung như tiếng nói, ký ức lịch sử, ý thức cộng đồng và truyền thống gắn bó với di sản Champa.
Một trong những điểm đặc biệt của xã hội Chăm truyền thống là chế độ mẫu hệ. Trong gia đình, người phụ nữ giữ vai trò trung tâm, con cái thuộc dòng họ mẹ, tài sản thường được truyền cho con gái và người chồng sau khi kết hôn sẽ về sinh sống trong gia đình bên vợ. Chính đặc điểm tổ chức xã hội này đã tạo nên phương thức định danh khác với nhiều cộng đồng khác ở Việt Nam.
Trước thế kỷ XIX, người Chăm không sử dụng họ theo nghĩa phổ biến như người Việt ngày nay. Tên gọi của mỗi người chủ yếu gồm tên riêng, đôi khi kèm theo những thành tố giúp nhận biết giới tính hoặc địa vị xã hội. Nam giới thường có chữ lót Ja, nữ giới thường có chữ lót Muk. Vai trò của Ja và Muk có thể được hiểu gần giống với chữ lót Văn và Thị trong cách đặt tên truyền thống của người Việt, giúp phân biệt giới tính của người mang tên. Tuy nhiên, Ja và Muk không phải là họ và cũng không mang chức năng xác lập quan hệ huyết thống giữa các thành viên trong cộng đồng.
Việc không sử dụng họ không phải là điều bất thường đối với người Chăm. Trong điều kiện xã hội truyền thống, các mối quan hệ huyết thống, hôn nhân và thừa kế được xác định thông qua dòng mẹ, cộng đồng làng và gia tộc. Phạm vi cư trú tương đối ổn định cùng với quy mô cộng đồng không quá lớn khiến tên riêng đã đủ để nhận diện mỗi cá nhân. Quan hệ xã hội được duy trì chủ yếu thông qua ký ức cộng đồng, huyết thống và truyền thống gia tộc hơn là thông qua hệ thống hộ tịch hay giấy tờ hành chính.
Sau thất bại của Champa trước Đại Việt vào năm 1471, phần lớn lãnh thổ Champa lần lượt sáp nhập vào Đại Việt. Tuy nhiên, vùng Panduranga, tương ứng với khu vực Ninh Thuận và một phần Bình Thuận ngày nay, vẫn tiếp tục tồn tại với một mức độ tự trị nhất định dưới sự cai quản của các thủ lĩnh Chăm. Năm 1693, chúa Nguyễn chính thức kiểm soát Panduranga nhưng không xóa bỏ hoàn toàn thiết chế bản địa mà thành lập Trấn Thuận Thành. Trong hơn một thế kỷ sau đó, các thủ lĩnh Chăm vẫn tham gia quản lý địa phương dưới sự giám sát của triều Nguyễn. Cách thức quản lý này giúp duy trì tương đối ổn định nhiều yếu tố văn hóa và xã hội truyền thống của người Chăm.
Bước ngoặt lớn diễn ra vào năm 1832 khi vua Minh Mạng bãi bỏ Trấn Thuận Thành và sáp nhập hoàn toàn vùng đất này vào hệ thống hành chính của triều Nguyễn. Từ đây, người Chăm không còn được quản lý thông qua thiết chế tự trị trước kia mà trở thành cư dân thuộc các đơn vị hành chính giống như các địa phương khác trong cả nước. Nhà nước tiến hành lập hộ tịch, địa bạ, thống kê dân cư, thu thuế, tuyển quân và quản lý xã hội theo mô hình thống nhất. Trong bối cảnh đó, nhu cầu xác định danh tính của từng cá nhân và từng hộ gia đình trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Việc sử dụng họ vì thế từng bước được hình thành như một phương thức định danh ổn định, phục vụ cho hoạt động quản lý của nhà nước.
Theo một số nhà nghiên cứu, sự xuất hiện của hệ thống họ ở người Chăm không chỉ phản ánh yêu cầu quản lý hành chính mà còn cần được nhìn nhận trong bối cảnh rộng hơn của các chính sách cải cách dưới thời vua Minh Mạng. Cùng với việc thống nhất lãnh thổ và xây dựng một nhà nước quân chủ tập quyền, triều Nguyễn cũng thực hiện nhiều chính sách hướng tới đồng hóa văn hóa đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số. Những chính sách này được thể hiện ở nhiều phương diện như tổ chức bộ máy quản lý, giáo dục, phong tục, trang phục và phương thức định danh. Việc người Chăm từng bước sử dụng họ theo mô hình phổ biến của người Việt thường được xem là một biểu hiện của quá trình đó.
Một số học giả cũng chỉ ra rằng chính sách này không chỉ áp dụng đối với người Chăm mà còn được thực hiện đối với người Khmer ở Nam Bộ. Sau khi vùng Nam Bộ được củng cố dưới quyền kiểm soát của triều Nguyễn, nhà nước tiến hành tổ chức lại đơn vị hành chính, lập hộ tịch, quản lý dân cư và từng bước đưa nhiều cộng đồng cư dân vào cùng một khuôn khổ quản lý thống nhất. Trong quá trình này, không ít người Khmer cũng bắt đầu sử dụng họ theo hệ thống Hán Việt hoặc theo cách ghi chép của cơ quan hành chính triều Nguyễn. Điều đó cho thấy sự hình thành họ của người Chăm cần được đặt trong bối cảnh chung của chính sách quản lý và cải cách xã hội dưới thời Minh Mạng, thay vì chỉ nhìn như một hiện tượng riêng biệt của cộng đồng Chăm.
Tuy nhiên, không phải tất cả các nhà nghiên cứu đều xem đây là biểu hiện trực tiếp của chính sách đồng hóa văn hóa. Một số học giả cho rằng việc xác lập họ chủ yếu là hệ quả của quá trình xây dựng một nhà nước tập quyền với hệ thống quản lý dân cư ngày càng hoàn thiện. Theo cách nhìn này, việc đăng ký hộ tịch, lập địa bạ và chuẩn hóa phương thức định danh là yêu cầu tất yếu của hoạt động quản lý nhà nước trong bối cảnh lãnh thổ ngày càng mở rộng. Hai cách tiếp cận trên không hoàn toàn đối lập mà bổ sung cho nhau trong việc giải thích những biến đổi diễn ra trong xã hội Chăm từ nửa đầu thế kỷ XIX.
Mặc dù phương thức định danh thay đổi, nền tảng văn hóa truyền thống của người Chăm vẫn được duy trì khá bền vững. Chế độ mẫu hệ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tổ chức gia đình và dòng tộc. Con cái vẫn thuộc dòng họ mẹ, người phụ nữ vẫn giữ vị trí trung tâm trong đời sống gia đình và nhiều nghi lễ truyền thống vẫn được bảo tồn. Việc xuất hiện của họ vì thế không làm thay đổi bản chất của cấu trúc xã hội Chăm mà chủ yếu phản ánh sự thích ứng của cộng đồng trước những biến đổi của lịch sử và yêu cầu quản lý của nhà nước.
Ngày nay, người Chăm sử dụng nhiều họ khác nhau, phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống bản địa và tiến trình lịch sử. Một số họ được cho là có nguồn gốc từ các dòng dõi quý tộc hoặc các gia tộc có vị thế trong xã hội Champa như Chế, Ma, Trà và Bá. Bên cạnh đó còn có các họ Châu, Đàng, Bạch, Ôn, Từ cùng một số họ Hán Việt được sử dụng trong quá trình đăng ký hộ tịch dưới thời Nguyễn và tiếp tục duy trì cho đến ngày nay. Tuy nhiên, khác với người Việt, họ không giữ vai trò quyết định trong việc xác lập quan hệ huyết thống hay quyền thừa kế của người Chăm. Những quan hệ này vẫn được xác định chủ yếu theo dòng mẹ, phù hợp với truyền thống mẫu hệ đã tồn tại từ nhiều thế kỷ trước. Bởi vậy, hệ thống họ của người Chăm vừa phản ánh sự thích ứng với những biến đổi của thể chế nhà nước, vừa cho thấy sức sống bền bỉ của bản sắc văn hóa Champa trong tiến trình lịch sử Việt Nam.
Việc hình thành hệ thống họ của người Chăm không diễn ra đồng loạt trong một thời điểm mà là kết quả của một quá trình chuyển đổi kéo dài qua nhiều thế hệ. Từ sau năm 1832, khi thiết chế Trấn Thuận Thành không còn tồn tại, người Chăm dần được đưa vào hệ thống quản lý thống nhất của triều Nguyễn. Cùng với việc lập hộ tịch, đăng ký nhân khẩu và quản lý đất đai, tên gọi của mỗi cá nhân ngày càng được ghi chép theo một hình thức ổn định hơn. Trong quá trình đó, nhiều gia đình lựa chọn sử dụng một họ cố định để thuận tiện cho việc đăng ký hộ khẩu, kê khai tài sản, xác lập quan hệ gia đình và thực hiện các nghĩa vụ đối với nhà nước. Quá trình này không diễn ra ngay lập tức mà tiếp tục kéo dài trong suốt nửa sau thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.
Không phải tất cả các họ của người Chăm đều xuất hiện trong cùng một hoàn cảnh lịch sử. Một số họ được xem là có nguồn gốc từ các dòng dõi quý tộc hoặc các gia tộc giữ vai trò quan trọng trong bộ máy chính trị của Champa. Tiêu biểu nhất là họ Chế. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng họ Chế có mối liên hệ với tước hiệu hoặc danh xưng của tầng lớp cầm quyền Champa, được người Việt phiên âm và sử dụng trong các thư tịch từ nhiều thế kỷ trước. Trong chính sử Việt Nam, nhiều vị vua Champa được gọi bằng họ Chế, như Chế Bồng Nga, Chế Mân hay Chế Chi. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây chủ yếu là cách ghi chép của sử quan Đại Việt, không đồng nghĩa với việc toàn bộ hoàng tộc Champa sử dụng họ Chế theo nghĩa hiện đại. Qua thời gian, tên gọi này dần trở thành họ của một bộ phận người Chăm và được lưu truyền đến ngày nay.
Tương tự, các họ Ma, Trà và Bá cũng thường được các nhà nghiên cứu xem là có nguồn gốc từ những dòng họ hoặc gia tộc có vị trí nhất định trong xã hội Champa trước đây. Trong các văn bản Hán Nôm và sử liệu triều Nguyễn, những họ này xuất hiện khá sớm khi ghi chép về các thủ lĩnh địa phương, quan lại hoặc những nhân vật có vai trò trong cộng đồng Chăm. Tuy nhiên, do nguồn tư liệu của Champa còn lại không nhiều, rất khó xác định chính xác thời điểm mỗi họ được hình thành cũng như mối quan hệ huyết thống giữa các gia đình cùng mang một họ. Vì vậy, các nghiên cứu hiện nay thường chỉ khẳng định rằng đây là những họ có lịch sử lâu đời trong cộng đồng Chăm, thay vì xem chúng là bằng chứng tuyệt đối về nguồn gốc quý tộc.
Bên cạnh các họ được xem là có nguồn gốc từ truyền thống Champa, nhiều họ khác xuất hiện trong quá trình người Chăm thích ứng với hệ thống quản lý của triều Nguyễn. Các họ Châu, Đàng, Bạch, Ôn, Từ và một số họ Hán Việt khác ngày càng phổ biến trong các tài liệu hộ tịch từ cuối thế kỷ XIX. Sự xuất hiện của các họ này phản ánh quá trình tiếp xúc lâu dài giữa người Chăm với người Việt cũng như ảnh hưởng của phương thức ghi chép hành chính bằng chữ Hán. Trong nhiều trường hợp, cách ghi họ còn phụ thuộc vào viên chức địa phương hoặc người lập sổ bộ, dẫn đến hiện tượng cùng một dòng tộc nhưng có thể sử dụng những cách ghi khác nhau qua từng thời kỳ.
Một điểm đáng chú ý là họ của người Chăm không mang ý nghĩa xã hội giống như trong truyền thống của người Việt hay người Hoa. Đối với người Việt, họ thường gắn với quan hệ phụ hệ, xác định nguồn gốc tổ tiên, thứ bậc trong gia tộc và quyền thừa kế. Trong khi đó, đối với người Chăm, đặc biệt là cộng đồng Chăm Bà La Môn và Chăm Bà Ni, quan hệ huyết thống vẫn được xác lập chủ yếu theo dòng mẹ. Người phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong gia đình, con cái thuộc dòng mẹ và nhiều tài sản được truyền cho con gái. Vì vậy, việc mang một họ nhất định không làm thay đổi cách tổ chức gia đình hay cấu trúc xã hội truyền thống của người Chăm.
Nhiều cuộc điều tra dân tộc học trong thế kỷ XX cho thấy khi giới thiệu về bản thân, người Chăm thường quan tâm nhiều hơn đến gia đình bên mẹ, làng cư trú, tôn giáo và dòng tộc hơn là họ của mình. Điều này phản ánh sự khác biệt căn bản giữa khái niệm họ trong xã hội Chăm và trong xã hội Việt truyền thống. Họ tồn tại như một phương tiện nhận diện trong giao tiếp với bộ máy hành chính và với xã hội bên ngoài nhiều hơn là một thiết chế văn hóa chi phối đời sống nội bộ của cộng đồng.
Sự khác biệt này càng thể hiện rõ khi quan sát các nghi lễ truyền thống. Trong lễ cưới, lễ trưởng thành, tang lễ hay các nghi lễ liên quan đến thờ cúng tổ tiên, vai trò của dòng họ mẹ vẫn được đặt lên hàng đầu. Người cậu bên mẹ thường giữ vị trí quan trọng trong nhiều nghi lễ gia đình. Các quy tắc cư trú sau hôn nhân, quyền thừa kế và trách nhiệm đối với việc chăm sóc cha mẹ vẫn tiếp tục được thực hiện theo truyền thống mẫu hệ. Điều đó cho thấy sự xuất hiện của họ không làm thay đổi nền tảng văn hóa của cộng đồng mà chỉ bổ sung thêm một phương thức định danh phù hợp với bối cảnh xã hội mới.
Trong bối cảnh hiện đại, quá trình hội nhập kinh tế và giao lưu văn hóa khiến vai trò của họ trong cộng đồng Chăm có nhiều thay đổi. Cùng với sự phát triển của hệ thống giáo dục, pháp luật và quản lý dân cư, họ trở thành một thành phần không thể thiếu trong các loại giấy tờ cá nhân như giấy khai sinh, căn cước công dân, hộ chiếu hay hồ sơ học tập. Tuy nhiên, phía sau những giấy tờ hành chính ấy vẫn là một cộng đồng gìn giữ nhiều giá trị truyền thống đã được hình thành từ hàng trăm năm trước.
Ngôn ngữ Chăm vẫn được sử dụng trong đời sống hằng ngày ở nhiều địa phương. Chữ viết Chăm vẫn được giảng dạy và bảo tồn. Các lễ hội như Katê của người Chăm Bà La Môn hay Ramưwan của người Chăm Bà Ni vẫn thu hút đông đảo cộng đồng tham gia. Những giá trị ấy cho thấy bản sắc văn hóa Chăm không bị xóa nhòa bởi sự thay đổi trong phương thức định danh.
Nhìn từ góc độ lịch sử, sự xuất hiện của hệ thống họ ở người Chăm phản ánh khả năng thích ứng của một cộng đồng trước những biến động chính trị và xã hội.
Từ một xã hội không sử dụng họ theo nghĩa phổ biến, người Chăm từng bước tiếp nhận phương thức định danh mới để phù hợp với yêu cầu quản lý của nhà nước. Quá trình này diễn ra trong bối cảnh cải cách mạnh mẽ của triều Nguyễn và được nhiều học giả đặt trong mối liên hệ với chính sách đồng hóa văn hóa đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số. Dù tiếp cận theo góc nhìn nào, sự hình thành hệ thống họ không làm mất đi bản sắc văn hóa của người Chăm. Trái lại, nó cho thấy khả năng dung hợp và thích ứng của cộng đồng trong suốt tiến trình lịch sử, khi những yếu tố mới được tiếp nhận nhưng vẫn được điều chỉnh để phù hợp với nền tảng văn hóa truyền thống đã hình thành từ nhiều thế kỷ trước.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Li, T. (1998). Nguyễn Cochinchina: Southern Vietnam in the seventeenth and eighteenth centuries. Southeast Asia Program Publications, Cornell University.
Po Dharma. (1987). Le Pāṇḍuraṅga (Campā), 1802-1835: Ses rapports avec le Vietnam. École française d’Extrême-Orient.
Quốc sử quán triều Nguyễn. (2007). Đại Nam thực lục. Nhà xuất bản Giáo dục.
Quốc sử quán triều Nguyễn. (2012). Đại Nam nhất thống chí. Nhà xuất bản Lao Động. Taylor, K. W. (2013). A history of the Vietnamese. Cambridge University Press.
Woodside, A. (1971). Vietnam and the Chinese model: A comparative study of Vietnamese and Chinese government in the first half of the nineteenth century. Harvard University Press.
