“Anh miền Gò Công quê hương Trương Định”
Đất Gò Công thuở trước vốn là bức phên dậu che chở phía Đông của Gia Định. Đất thì có đồng lúa, biển mặn, vườn cây, ao đìa. Người thì chịu thương chịu khó, sống hiền mà trọng nghĩa. Ai từng một lần đặt chân tới, hẳn sẽ nhớ hoài vị muối mặn, trái sơ ri chín đỏ, hay hũ nước mắm thơm nồng của xóm chài ven biển.
Một bận kia, tôi cùng ba đứa học trò chạy xe trên con đê chắn mặn. Trời nắng chang chang, cả nhóm ghé vô quán nhỏ bên biển, kêu nồi lẩu cá đuối nấu me chua. Canh chua thì chua thiệt, cá thì ngọt, rau thì thơm, gió biển thổi vô từng đợt. Ăn xong, mồ hôi chảy ròng ròng, mà lòng lại thấy khoan khoái, dễ chịu như vừa tìm được niềm vui quê mùa mà chân chất. Tôi mới hay, Gò Công đối với tôi chính là chén canh chua ngọt của miền biển Nam Bộ vậy.
Qua bữa sau, tụi nhỏ kéo tôi vô chợ cũ. Chợ nhỏ thôi mà mái ngói đã bạc màu, sạp gỗ thì mòn theo năm tháng. Đứa thì ăn tô hủ tiếu, đứa thì tô bánh canh; vừa ăn vừa nghe tiếng rao, tiếng nói cười, thấy cái không khí buổi sáng thiệt là đậm hồn quê. Ăn xong, chúng tôi đi chậm rãi qua Đền thờ Ông Trương Định, thắp nén nhang tưởng niệm. Khói hương bay lên, gợi nhớ công đức của người anh hùng vì nước quên thân.
Rồi lại tạt vô quán cà phê cóc bên đường. Bàn ghế cũ, ly tách cũng cũ, nhà trước mặt hoa văn ngả màu. Ấy vậy mà ngồi nhấp ngụm cà phê đen, nhìn qua con phố nhỏ, tôi thấy cái hồn xưa của Gò Công vẫn còn nguyên. Nhà người Việt chen lẫn phố người Hoa, bảng hiệu chữ Hán nhạt màu mà vẫn còn giữ vẻ phong lưu. Thì ra, Gò Công không chỉ có biển, có ruộng, mà còn chứa đựng bao lớp ký ức, chan hòa hai dòng văn hóa Việt – Hoa.
Gò Công cũng nổi tiếng với những nghề mưu sinh đã gắn liền bao đời. Ghe sông, ghe biển đóng chắc tay, theo ngư dân ra khơi. Tủ thờ chạm trổ tinh vi, giữ đạo hiếu cho mỗi nhà. Rồi đến món lạp xưởng thơm béo, trở thành hương vị Tết đặc biệt, để người xa quê nhớ về.
Mà xứ này, không chỉ có sản vật. Nó còn để lại dấu ấn trong âm nhạc, trong văn chương. Nhạc sĩ Nguyễn Bá Nghiêm với Chiều Hạ Vàng qua giọng Bảo Yến làm say đắm cả một thế hệ. Nhạc sĩ Hoàng Phương cũng quê đây, với bao bản tình ca như Chuyện tình rau muống biển, Chung một dòng sông, Khung trời kỷ niệm, Một thời để nhớ… Những điệu nhạc ấy, vừa tha thiết vừa đằm thắm, làm thành một “không gian âm nhạc Gò Công” không lẫn vào đâu.
Nhắc tới văn chương, thì không thể quên Hồ Biểu Chánh, người con ưu tú của đất xứ này. Ngọn cỏ gió đùa, Cha con nghĩa nặng, Cay đắng mùi đời… đều chất chứa cái đạo lý ở đời, vừa chân chất, vừa nhân nghĩa. Đọc văn ông, ta thấy rõ cái gốc của người Gò Công: sống hiền, sống thật, mà nghĩa tình thì sâu nặng.
Cũng đất này, dòng họ Phạm Đăng đã để lại dấu son trong chính sử. Ông Phạm Đăng Hưng (1764 – 1825), làm Thượng thư Bộ Lại triều Nguyễn, sống thanh liêm, chính trực. Ông là thân sinh Hoàng Thái hậu Từ Dụ, bậc mẫu nghi thiên hạ nổi tiếng nhân từ và là ông ngoại vua Tự Đức. Thế nên, Gò Công vừa bình dị như làng quê, vừa gắn bó với quốc sử.
Đến tháng 3 âm lịch, dân chài lại mở Lễ hội Nghinh Ông ở Vàm Láng. Rước Ông Nam Hải vô lăng, cúng tế trang nghiêm, rồi thì đua thuyền, múa lân, hát bội. Ấy là lòng biết ơn, mà cũng là dịp sum họp của cả một cộng đồng.
Nhắc tới Gò Công, người ta còn nhớ “Đám lá tối trời”, chốn rừng âm u, nơi Trương Định từng ẩn quân. Chốn đó không chỉ rậm rạp, mà còn in dấu bao bước chân nghĩa sĩ, trở thành ký ức không phai của dân làng.
Rồi đến tháng 8 dương lịch, Gò Công lại rộn ràng ngày giỗ Trương Định. Hương trầm nghi ngút, bước chân người đi lễ trầm mặc, tưởng nhớ người anh hùng “không sắc phong” nhưng sống mãi trong lòng dân.
Người Gò Công xưa nay vốn trọng nghĩa trọng tình. Họ xem lời hứa quý như vàng, thương ai thì thương hết lòng, kết nghĩa thì sống chết cũng không phụ nhau. Nghĩa trung của Trương Định chính là tấm gương soi vào lòng dân thường: hiền lành, mà khi đất nước cần thì dám đứng lên. Cái tình ấy cũng khiến ai đi xa đều lưu luyến, ai đến gần thì thấy ấm lòng.
Hôm rồi, trong một dịp tình cờ, tôi có dịp chuyện trò với hai anh chị từ Hoa Kỳ và Hà Lan về thăm miền Tây. Họ ghé Gò Công, đến viếng đền thờ Trương Định, thành kính thắp một nén nhang tưởng nhớ người anh hùng lỗi lạc của đất phương Nam.
Họ kể rằng, Gò Công đã trở thành một phần ký ức của mình. Mỗi lần có dịp trở về Việt Nam, dù đi đâu, họ cũng phải dành thời gian thực hiện một chuyến về miền Tây, như để tìm lại những điều thân thương vẫn còn neo giữ trong lòng. Với họ, miền đất này không chỉ có sông nước, miệt vườn hay những con đường quê bình dị, mà còn thấm đẫm dấu tích của những con người đã làm nên lịch sử.
Họ bảo, đã về miền Tây thì phải đi thăm cho được những nơi gắn với chiến công của các bậc tiền nhân. Nào là đến viếng Nguyễn Trung Trực, rồi ghé thăm Võ Tánh, và lần này là đền thờ Trương Định ở Gò Công. Mỗi chuyến đi như một lần trở về với ký ức, một lần được cúi đầu trước những con người mà tên tuổi đã gắn liền với quê hương, xứ sở. Nhìn ánh mắt và nụ cười của họ khi kể về những chuyến đi ấy, tôi cảm nhận được một niềm vui rất đỗi chân thành. Có lẽ, hạnh phúc của một chuyến trở về đôi khi không nằm ở việc đã đi được bao nhiêu nơi, mà ở chỗ ta còn có những miền đất để nhớ, những con người để tri ân và những nén nhang để thành kính dâng lên.
Bởi có những vùng đất, một khi đã trở thành ký ức, thì mỗi lần trở lại đều là một lần tìm thấy chính mình trong tình yêu dành cho quê hương.
